17 Pa藕dziernik 2018    |    Imieniny: Lucyny, Ma砱orzaty, Wiktora

Urz膮d Gminy Soko艂y

ul. Rynek Mickiewicza 10
18-218 Soko艂y
tel.: (86) 476-30-10
fax.: (86) 219-41-64
Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczy膰, konieczne jest w艂膮czenie obs艂ugi.
Godziny pracy Urz臋du
7:30 - 15:30
Nr konta: 90 8766 0005 0000 0824 2000 0010
Jeste艣 tutaj: HomeTurystykaCharakterystyka dziedzictwa kulturowego Gminy Soko艂y

Charakterystyka dziedzictwa kulturowego Gminy Soko艂y

Tereny gminy Soko艂y le偶膮 w s膮siedztwie doliny Narwi, ta za艣 od wiek贸w by艂a drog膮 komunikacyjn膮 i przyci膮ga艂a osadnik贸w. Potwierdzaj膮 ten fakt zar贸wno archeolodzy, jak i j臋zykoznawcy. Wed艂ug tych ostatnich, w dorzeczu rzeki 艢liny, dop艂ywu Narwi, przed przybyciem tu plemion ba艂tyckich i s艂owia艅skich, 偶y艂y bli偶ej nieokre艣lone ludy indoeuropejskie, kt贸re nada艂y nazwy obiektom wodnym. W XII-XIII wieku by艂o to terytorium Zli艅c贸w, najdalej na po艂udnie wysuni臋tej cz臋艣ci osadnictwa Ja膰wing贸w. W XIII w zacz臋li tu przybywa膰 coraz liczniej Mazowszanie, kt贸rym ochron臋 dawa艂 gr贸d kasztela艅ski 艢wi臋ck.

W tym okresie dorzecze 艢liny i Narwi uznaje si臋 za obszar pogranicza. Po zawarciu unii polsko-litewskiej (Krewo, 1385 rok) nabra艂 na znaczeniu proces zak艂adania wsi, przy czym na omawianym terenie zdecydowanie dominowa艂o osadnictwo polskie. Nasili艂 si臋 r贸wnie偶 ruch na szlaku komunikacyjnym, a jedna z dogodnych przepraw le偶a艂a w rejonie Waniewa. Ten trakt z Mazowsza na Litw臋 mia艂 z pewno艣ci膮 istotny wp艂yw na powstanie wsi Soko艂y, kt贸ra zyska艂a dogodne po艂膮czenia w kierunku Sura偶a i Tykocina, a w latach p贸藕niejszych i z Wysokiem (Mazowieckiem). W miar臋 zagospodarowywania teren贸w puszcza艅skich kszta艂towa艂y si臋 granice dzielnicowe oraz pa艅stwowe. Obszar mi臋dzy Narwi膮 a 艢lin膮 znalaz艂 si臋 w po艂owie XV wieku w ziemi bielskiej Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego. Na pobrze偶ach zachodnich ziemi bielskiej dominowa艂o osadnictwo rod贸w pochodzenia mazowieckiego, g艂贸wnie z ziem: 艂om偶y艅skiej, wiskiej i ciechanowskiej. W nast臋pnych wiekach w rejonie Sok贸艂 drobnej szlachty nadal przybywa艂o, nie powstawa艂y tu natomiast du偶e w艂o艣ci magnackie, nie by艂o te偶 w zasadzie w艂asno艣ci skarbowych. Wyj膮tek stanowi艂a w艂o艣膰 waniewska. Cenne by艂y zw艂aszcza innowacje wprowadzone w samym Waniewie przez Miko艂aja Radziwi艂艂a w pocz膮tku XVI wieku 鈥 lokacja miast, budowa ko艣cio艂a, parafia od 1511 r., i mostu przez Narew. 

      W 1569 Podlasie zosta艂o przeniesione z Litwy do Korony (Polski).

      Pierwsze wzmianki o Soko艂ach pochodz膮 z lat czterdziestych XV wieku. Za艂o偶ycielem nowej osady byli bracia Sok贸艂, kt贸rych wpisuje si臋 w herbarzu do rodu Soko艂owskich herbu Gozdawa. Z p贸藕niejszych zapis贸w wynika, 偶e w 1471 roku w Soko艂ach istnia艂 ko艣ci贸艂 drewniany p.w. Wniebowzi臋cia Naj艣wi臋tszej Marii Panny, 艣wi臋tych Miko艂aja Wyznawcy i Doroty oraz w tym roku powsta艂a tu parafia rzymskokatolicka. Stanis艂aw Sok贸艂, Jan Kruszewski i ich bracia, w艂a艣ciciele Sok贸艂 i Kruszewa, zapisali na uposa偶enie 艣wi膮tyni trzy w艂贸ki ziemi. Fakt ten walnie przyczyni艂 si臋 do wzrostu znaczenia wsi, uczyni艂a z niej centrum lokalne, stworzy艂 zach臋t臋 do osiedlania si臋 ludno艣ci nie zwi膮zanej bezpo艣rednio z gospodarowaniem na roli. W 1546 roku kolejny ko艣ci贸艂 ufundowali 鈥瀌ziedzice Soko艂owscy, Kruszewscy i Bruszewscy鈥 a w 1639 roku trzeci膮 z kolei 艣wi膮tyni臋 w Soko艂ach, jak i poprzednie drewnian膮, wzni贸s艂 miejscowy pleban ks. Jan Duczy艅ski, dziekan bielski.  

      Soko艂y i okoliczne wsie nale偶a艂y do powiatu suraskiego ziemi bielskiej, za艣 parafia wchodzi艂a w sk艂ad diecezji 艂uckej (艁uck na Wo艂yniu), a w pocz膮tkach XVI wieku zosta艂a zaliczona do dekanatu bielskiego. W akcje erekcyjnym omawianej parafii wymieniono ponad 40 jednostek osiedle艅czych, podczas, gdy, np. w parafii p艂onkowskiej by艂o ich tylko 6.

      Rozw贸j Podlasia zahamowa艂y niekorzystne zmiany w gospodarce folwarczno 鈥 pa艅szczy藕nianej, a kataklizmem okaza艂y si臋 wojny, poczynaj膮c od najazdu szwedzkiego w 1655 roku. Mi臋dzy innymi we wrze艣niu 1656 roku w rejonie Sok贸艂 przemieszcza艂y si臋 oddzia艂y hetmana Wincentego Gosiewskiego, w tym szczeg贸lnie gro藕ni dla ludno艣ci cywilnej Tatarzy. Ze zniszcze艅 podnoszono si臋 powoli. Straty odrabiano korzystaj膮c z nowego przywileju targowego, uzyskanego w 1659 roku. Dopiero w 1678 roku nast膮pi艂a konsekracja spl膮drowanego w 1657 ko艣cio艂a. Dokonywa艂y si臋 ponadto zmiany w艂asno艣ciowe, w 1676 roku do Soko艂owskich nale偶a艂a po艂owa Sok贸艂, a druga stanowi艂a w艂asno艣膰 Kruszewskich herbu Abdanek. Nadzieje na pomy艣lny rozw贸j osady przekre艣li艂y ponowne dzia艂ania wojenne w pierwszym 膰wier膰wieczu XVIII wieku i towarzysz膮ce im zarazy morowe. Na domiar z艂ego wybuch艂 sp贸r mi臋dzy proboszczem sokolskim i Kruszewskimi o prawo pobierania op艂at z placu targowego, kt贸ry stanowi艂 zar贸wno grunt nale偶膮cy do parafii, jak i do kilku szlacheckich w艂a艣cicieli ziemskich. Konflikt zako艅czy艂 si臋 wyrokiem Trybuna艂u Lubelskiego w 1756 roku. Reliktem sporu i w konsekwencji istnienia dw贸ch odbiorc贸w op艂at targowych jest zachowany do dzi艣 podzia艂 przedzielonego zabudow膮 placu rynkowego w Soko艂ach 鈥 tr贸jk膮tnego rynku przyko艣cielnego i prostok膮tnego na dawnych gruntach szlacheckich.

Znacz膮ce ubytki w sieci osadniczej sprzyja艂y osadnictwu 偶ydowskiemu, w Soko艂ach w 1716  roku odnotowano obecno艣膰 jednego 呕yda Dawida, kt贸ry mieszka艂 w zniszczonej karczmie. Do ko艅ca XVIII wieku liczba 呕yd贸w w Soko艂ach mog艂a wzrosn膮膰 do oko艂o 200 鈥 250.  

      Po trzecim rozbiorze Rzeczpospolitej w 1795 roku, Soko艂y na kr贸tko znalaz艂y si臋 w zaborze pruskim, w艂膮czono je do powiatu suraskiego w departamencie bia艂ostockim prowincji Prus Nowowschodnich. Zmiany zasz艂y r贸wnie偶 w administracji ko艣cielnej, parafie od 1797 roku znalaz艂y si臋 w dekanacie tykoci艅skim w nowo utworzonej diecezji wigierskiej. Wprowadzono zawodow膮 administracj臋 i usprawniono s膮downictwo, tym samym rozpoczynaj膮c akcj臋 germanizacyjn膮. Powa偶ne konsekwencje w Soko艂ach spowodowa艂a konfiskata d贸br ko艣cielnych, gdy偶 zajmowa艂y one znaczn膮 cz臋艣膰 osady, pozosta艂e place i grunty stanowi艂y w艂asno艣膰 Marianny z Kruszewskich Markowskiej.

      W艂adze pruskie w trosce o stan sanitarny i dla zapobie偶enia epidemiom nakazywa艂 otwieranie cmentarzy poza zabudow膮 mieszkaln膮. Nie wiemy kiedy dok艂adnie dope艂niono tego obowi膮zku, prawdopodobnie jednak dopiero w drugim dziesi臋cioleciu XIX wieku. Poniewa偶 mieszka艅cy niech臋tnie godzili si臋 na grzebanie bliskich w 鈥瀙olu鈥, nie za艣 przy ko艣ciele, to na nowych cmentarzach stawiano kaplice. W Soko艂ach ufundowa艂 tak膮 na 鈥濶owej G贸rze鈥 w 1818 roku Pawe艂 Dworakowski, a jako budulca u偶yto drewna.

      Czasy Napoleo艅skie przynosz膮 mieszka艅com Sok贸艂 i okolic kolejne zmiany. W wyniku porozumienia w Tyl偶y zawartego pomi臋dzy cesarzami Francji i Rosji, Soko艂y znalaz艂y si臋 w Ksi臋stwie Warszawskim i trafi艂y do nowego powiatu tykoci艅skiego w departamencie 艂om偶y艅skim. Na Podlasiu nie stoczono wi臋kszych walk, zachowa艂y si臋 jednak napoleo艅skie opowie艣ci z okolic Waniewa, gdzie rzeczywi艣cie dochodzi艂o do star膰 zbrojnych na przeprawie przez Narew.

      Po Kongresie Wiede艅skim (1815r.), miejsce Ksi臋stwa Warszawskiego zaj臋艂o Kr贸lestwo Polskie po艂膮czone uni膮 z Cesarstwem Rosyjskim. 艁om偶a straci艂a status miasta wojew贸dzkiego powsta艂o wojew贸dztwo augustowskie z siedzib膮 w Suwa艂kach, to dzieli艂o si臋 na obwody i powiaty s膮dowe. Soko艂y znalaz艂y si臋 w obwodzie 艂om偶y艅skim i jak poprzednio w nadgranicznym powiecie tykoci艅skim. Do podzia艂u administracyjnego dostosowano  rozmieszczenie biskupstw katolickich. Parafia Soko艂y pozosta艂a w dekanacie tykoci艅skim, ale ju偶 w diecezji augustowskiej ze stolic膮 w Sejnach.

      W autonomicznym Kr贸lestwie Polskim dokonywa艂 si臋 szybki wzrost gospodarczy. Okoliczno艣ci te sprzyja艂y staraniom Marii z Kruszewskich Markowskiej (1790 鈥 1856) o podniesienie Sok贸艂 do statusu miasta. 1827 roku Komisja Rz膮dowa Spraw Wewn臋trznych i Policji postanowi艂a 鈥瀢ynie艣膰 na miasto wie艣 czyli osad臋 handlow膮 Soko艂y Ko艣cielne do d贸br Kruszewo G艂omby (G艂膮by) nale偶膮ce, nadaj膮c oney nazwisko Soko艂y i przypuszczaj膮c takowe do wszelkich praw miastom prywatnym w Kr贸lestwie Polskim s艂u偶膮cym...鈥 . Nowe miasto pozosta艂o miasteczkiem, nic nie wiadomo o znacz膮cych w nim inwestycjach, jedynie w 1830 roku wzniesiono drewniany budynek szkolny i z tego okresu pochodzi zachowany do dzi艣 spichlerz pleba艅ski, murowany w stylu klasycystycznym. Tendencje rozwojowe zahamowa艂 wybuch powstania listopadowego i wojny polsko-rosyjskiej lat 1830-1831. Przez Soko艂y przemieszcza艂 si臋 jeden z korpus贸w wojsk Iwana Dybicza. Marsza艂ek rosyjski ze swoim sztabem by艂 w Soko艂ach 6 lutego 1831 roku, ale w bliskim s膮siedztwie miasta nie dosz艂o do walk.

      Nie s膮 znane bli偶ej okoliczno艣ci sp艂oni臋cia w 1830 roku kaplicy cmentarnej. Trzy lata p贸藕niej na jej miejsce przeniesiono 艣wi膮tynie z Tykocina. Jest to, zachowany do dzi艣 drewniany ko艣ci贸艂, wcze艣niej cerkiew unicka,  wzniesiony w 1758 roku.

      Miasto Soko艂y, cho膰 pozbawione przemys艂u, szybko zwi臋ksza艂o liczb臋 mieszka艅c贸w. Statystyki podaj膮, 偶e w 1857 roku ich liczba wynosi艂a ponad 1,5 tysi膮ca, naliczono w贸wczas 80 dom贸w drewnianych i 3 murowane. Nap艂ywali licznie do Sok贸艂 wyznawcy moj偶eszowi, kt贸rzy zajmowali si臋 drobnym handlem, czemu sprzyja艂y miejscowe targi i jarmarki.

      Pocz膮tek lat sze艣膰dziesi膮tych XIX wieku pokaza艂, 偶e ludno艣膰 mieszkaj膮ca pomi臋dzy Narwi膮 a 艢lin膮 nie wyrzek艂a si臋 przywi膮zania do wiary i przechowa艂a pami臋膰 o pa艅stwie polskim. Inspiracje do zak艂adania w rejonie Sok贸艂 ogniw konspiracji wysz艂y z 艁om偶y. W ramach powsta艅czego powiatu 艂om偶y艅skiego powsta艂 okr膮g V sokolski, kt贸ry nast臋pnie zosta艂 po艂膮czony z okr臋giem tykoci艅skim. Do os贸b najbardziej zaanga偶owanych w dzia艂alno艣膰 niepodleg艂o艣ciow膮 nale偶eli: duchowni (miejscowy proboszcz ks. Walenty Osi艅ski 鈥 zes艂any na Sybir, wikary ks. Stanis艂aw Jamio艂kowski 鈥 p贸藕niejszy badacz i autor prac historycznych), osoby wywodz膮ce si臋 z drobnej szlachty (Walenty Dworakowski, Feliks Zdrodowski), zarz膮dcy, stra偶nicy, zatrudnieni w administracji  dworskiej i terenowej (w贸jt gminy Kowalewszczyzny Adolf Kami艅ski).

      Ju偶 w pierwszych dniach powstania styczniowego w kilku miejscach na pograniczu mazowiecko 鈥 podlaskim dosz艂o do wyst膮pie艅 oddzia艂贸w zbrojnych. 23 stycznia 1863 roku oddzia艂 pod dow贸dztwem geometry Leopolda Chrzanowskiego na kr贸tko zaj膮艂 Soko艂y. Jednak do艣膰 szybko Rosjanie zdobywali przewag臋 i terroryzowali ludno艣膰 cywiln膮.

      29 grudnia 1863 roku w Soko艂ach powieszono powsta艅czego 偶andarma Jana Konopk臋. Upadek powstania wywo艂a艂 kolejne represje, dotkn臋艂y one przede wszystkim  Ko艣ci贸艂 katolicki (ograniczenie swobody ksi臋偶y, konfiskata maj膮tku parafialnego 鈥 zachowa艂y si臋 opisy licytacji w Soko艂ach), drobn膮 szlacht臋 (pomini臋ta zosta艂a w procesie uw艂aszczeniowym). Za form臋 represji uznaje si臋 r贸wnie偶 decyzje w艂adz zaborczych odebranie praw miejskich a偶 334 miejscowo艣ciom, w tym Soko艂om w 1870 roku.

      Soko艂y po roku 1870 by艂y ju偶 tylko osad膮 parafialn膮 z domem przytu艂kiem dla ubogich, z siedzib膮 w艂adz gminnych z w贸jtem na czele, s膮dem pokoju, posterunkiem stra偶y ziemskiej (lokalna policja) oddzia艂u poczty, szk贸艂 ( z 偶ydowskimi chederami w艂膮cznie) i bibliotek. Tu odbywa艂y si臋 targi i wielkie jarmarki, na kt贸rych handlowano g艂贸wnie byd艂em. Wa偶nym wydarzeniem sta艂o si臋 powo艂anie w Soko艂ach w 1898 roku Ochotniczej Stra偶y Ogniowej, w 1905 roku zezwolono na tworzenie r贸偶norodnych stowarzysze艅 艣wieckich oraz ko艣cielnych, a w 1912 roku zainicjowano dzia艂alno艣膰 kasy oszcz臋dno艣ciowo 鈥 po偶yczkowej.

      Wa偶nym wydarzeniem w 偶yciu parafii by艂a budowa w latach 1906-1912  nowej noegotyckiej 艣wi膮tyni.

      W 1913 roku rozpocz膮艂 si臋 w Krzy偶ewie pierwszy kurs rolniczy, na kt贸ry 艣ci膮gali kandydaci z wielu region贸w Kongres贸wki i z tak zwanych ziem zabranych. Pocz膮tek istniej膮cej do dzisiaj szkole rolniczej da艂a Stefania Karpowicz, kt贸ra przy wsparciu matki Bronis艂awy w艂asnym sumptem wybudowa艂a nowoczesny gmach, a z pomoc膮 Centralnego Towarzystwa Rolniczego zapewni艂a kadr臋 i program nauczania. W szkole dbano o poziom nauczania oraz o wychowanie patriotyczne. 

      Na te oznaki rozwoju osady Soko艂y i teren贸w przyleg艂ych, wp艂yw mia艂o otwarcie w listopadzie 1893 roku Kolei Nadnarwia艅skiej, z 艁ap przez 艢niadowo do Ostro艂臋ki, a jeszcze bardziej wybudowanie szosy z Bia艂egostoku przez Soko艂y i Wysokie do Zambrowa. Wed艂ug spisu opublikowanego w 1891 roku gmina Soko艂y liczy艂a 53 miejscowo艣ci z czego 40 zamieszka艂a ludno艣膰 drobnoszlachecka.

      Wybuch I wojny 艣wiatowej przyni贸s艂 nadzieje na odzyskanie niepodleg艂o艣ci ale i trwo偶y艂. W 1915 roku do kilku krwawych star膰 po kt贸rych pozosta艂y mogi艂y, dosz艂o m.in. w Rusi Starej, Bruszewa, ko艂o stacji Racibory i na przeprawach przez Narew. Od sierpnia 1915 roku trwa艂a trzyletnia okupacja niemiecka. W 1918 roku wraz z odzyskaniem niepodleg艂o艣ci ustanowiono w艂adze lokalne, w 1919 przywr贸cono prawa miejskie, by艂 to nadal o艣rodek parafialny i gminny w powiecie wysokomazowieckim, wojew贸dztwie bia艂ostockim.

      Wed艂ug danych pierwszego spisu z 1921 roku gmina Soko艂y liczy艂a 5051 mieszka艅c贸w, a miasto Soko艂y 鈥 2171 os贸b. W sk艂ad gminy wesz艂y 53 wsie, folwarki, kolonie: Borkowizna, Bruszewo, Bujny Biszewo, Dr膮gi Kosuty, Dr膮gi Wypychy, Faszcze, G膮s贸wka Osse Bagno, G膮s贸wka Skwarki, G膮s贸wka Somachy, Id藕ki M艂ynowskie, Id藕ki 艢rednie, Id藕ki Wykno, Jamio艂ki Godzieby, Jamio艂ki K艂osy, Jamio艂ki Kowale, Jamio艂ki Piotrowi臋ta, Jamio艂ki Rawki, Jamio艂ki 艢wietliki, Kruszewo Brodowo, Kruszewo G艂膮by, Kruszewo Wypychy, Mazury, Mazury folwark, Noski 艢nietne, P臋zy, Perki Bujenki, Perki Franki, Perki Karpie, Perki Lachy, Perki Mazowsze, Perki Wypychy, P艂onka Koz艂y, P艂onka Matyski, Racibory Stare, Roszki Bie艅ki, Roszki Chrzczony, Roszki Karolin folwark, Roszki Le艣ne, Roszki S膮czki, Roszki W艂odki, Roszki Wod藕ki, Ru艣 Nowa, Ru艣 Stara folwark, Rz膮ce, Soko艂y Ja藕winy, Soko艂y Nowosi贸艂ki, Trojany Ochale kolonia, Truskolasy Lachy, Truskolasy Niwisko, Truskolasy Olszyna, Truskolasy Stare, Truskolasy Wola. Mniejsze zaludnienie mia艂a gmina Kowalewszczyzna.

      Okres drugiej wojny 艣wiatowej przyni贸s艂 kolejno okupacj臋 sowieck膮 i niemieck膮. Po oszuka艅czych wyborach w dniu 22 pa藕dziernika 1939 roku, tereny gminy Soko艂y zosta艂y w艂膮czone do Zachodniej Bia艂orusi. Tylko w Soko艂ach i Stelmachowie oficjalnie przyznano si臋 do przegranej narzuconych kandydat贸w. Odby艂o si臋 powt贸rne g艂osowanie, tym razem pono膰 kandydat w obwodzie nr 8 okr臋gu w Soko艂ach otrzyma艂 54% g艂os贸w, na co trzeciej jednak karcie wyborcy dopisywali has艂a: 鈥濶iech 偶yje Polska, nie chc臋 w艂adzy radzieckiej, chc臋 polskiej, warszawskiej鈥 i tym podobnie. Natomiast pierwszym celem nazist贸w, kt贸rzy wr贸cili w 1941 roku, by艂a ca艂kowita eksterminacja ludno艣ci 偶ydowskiej. 2 listopada 1942 roku do obozu zag艂ady w Treblince wywieziono mieszka艅c贸w Sok贸艂 wyznania moj偶eszowego.

      Dzi臋ki solidarnej postawie zdecydowanej wi臋kszo艣ci spo艂ecze艅stwa powsta艂 ruch oporu. Na terenie nadnarwia艅skim miejscowi akowcy przyjmowali zrzuty, zbierano bro艅 i szkolono z my艣l膮 o odtworzeniu w ramach planu powsta艅czego 鈥濨urza鈥 zwi膮zk贸w 76 pu艂ku piechoty. Dla powstrzymania terroru przeprowadzano akcje dora藕ne, m.in. w lutym 1943 roku zniszczono w Soko艂ach kartoteki os贸b przeznaczonych na roboty do III Rzeszy i zastrzelenie w kwietniu schutzmana Konopk臋. Wyr贸偶nia艂y si臋 w tych dzia艂aniach oddzia艂 鈥濳edywu鈥 dowodzony przez Tadeusza Westwala 鈥濳arasia鈥 i oddzia艂 dywersyjny dowodzony przez por. Kazimierza Kami艅skiego 鈥濰uzara鈥. ZWZ-AK Soko艂y wraz z Tykocinem, Stelmachowem, Kobylinem i Kowalewszczyzn膮 wchodzi艂y w sk艂ad I rejonu obwodu Wysokie Mazowieckie; komendantem rejonu by艂 Bronis艂aw Perkowski 鈥濭niazdo鈥 ze wsi Roszki Wod藕ki. W lipcu 1943 roku do siatki akowskiej wesz艂膮 i grupa Stanis艂awa Janeczko z Waniewa.

      II wojna 艣wiatowa zmieni艂a ca艂kowicie oblicze Sok贸艂, zamkn膮艂 si臋 dzieje spo艂eczno艣ci 偶ydowskiej. Ogromne straty ponie艣li i miejscowi Polacy, tak偶e w latach powojennych, kiedy nadal toczy艂a si臋 walka zbrojna pomi臋dzy tak zwan膮 w艂adz膮 ludow膮 i si艂ami niepodleg艂o艣ciowymi.

 

PPEcen

ceidg


logo-ostrzezenie

kowr-logo

parafiaSokoly